Retrospektywa:
Apichatpong Weerasethakul

Lubujemy się w patrzeniu na duchy. Z jakiegoś powodu ciągnie nas do ciemnych korytarzy, instynktownie tam dążymy; ekscytuje nas wizja odsłuchu historii, które emanują światłem pośrodku ciemności. To jak powrót do łona matki. 

Apichatpong Weerasethakul

W ramach retrospektywy mistrza slow cinema, którego kino jest wyjątkowo bliskie nowohoryzontowej wyobraźni, zaprezentujemy najważniejsze filmy Taja, Apichatponga Weerasethakula (ur. 1970). Urodzony w Bangkoku, w rodzinie pochodzących z Chin lekarzy (stąd jego zamiłowanie do portretowania codzienności w szpitalach), początkowo studiował architekturę w Tajlandii, później wyjechał do USA, gdzie odebrał dyplom w dziedzinie sztuki filmowej na Chicago Institute of Art. Do dziś traktuje swoje filmy architektonicznie – to przestrzenie, do których widownia wchodzi w trakcie seansu – ale i rozszerza je o instalacje i pokazy galeryjne, eksperymentując w obrębie medium filmowego i szukając różnych sposobów ekspresji.

Niemal wszystkie jego filmy i projekty artystyczne są koprodukcjami, współfinansowanymi przez należącą do niego firmęKick the Machine, co daje mu swobodę artystyczną i tematyczną, której nie sposób było odnaleźć na rodzimym gruncie. Przekonał się o tym przy swej pierwszej fabule, Skrajnych żądzach (Blissfully Yours, 2002), które pomimo premiery w Cannes i nagrody głównej w sekcji Un Certain Regard, zostały ocenzurowane w Tajlandii za reprezentację cielesną i sceny erotyczne (w efekcie czego wstrzymano dystrybucję VHS i DVD).

Późniejsze projekty to kolejne sukcesy na arenie międzynarodowej (Choroba tropikalna / Tropical Malady, 2004) otrzymała nagrodę Jury w konkursie głównym Cannes, a Światło stulecia / Syndromes and a Century, 2006) doczekało się premiery w konkursie na weneckim Lido) i równie potężne problemy związane z tajską cenzurą. Gdy Apichatpong odmówił wycięcia kilku scen ze Światła stulecia, film, owszem, trafił do kin w Bangkoku, ale doczekał się okrojonej liczby seansów. Nie zniechęciło go to bynajmniej do tworzenia własnej wizji kina. Znaczna część jego aktywistycznej działalności już wtedy oscylowała wokół sprzeciwu wobec homofobicznych i autorytarnych zapędów władzy, nie bez powodu zatem zaczęto mówić o Apichatpongu jako ojcu chrzestnym tajskiego kina niezależnego. Punktem zwrotnym dla jego sytuacji w środowisku filmowym – nie tylko w Tajlandii – okazał się konkurs na festiwalu Cannes w 2010 roku, gdzie Złotą Palmę otrzymał jego Wujek Boonmee, który potrafi przywołać swoje poprzednie wcielenia (Uncle Boonme Who Can Reacll His Past Lives), film, który utrwalił status Taja, jako artysty kultowego. Owo rozliczenie z tajską pamięcią kolektywną ominęła też cenzura na rodzimym rynku (film wyświetlano przez miesiąc w jednym kinie w Bangkoku), a sukces Apichatponga został uznany za sukces narodowy.

Uniwersum pozornie niepowiązanych ze sobą opowieści Apichatponga wieńczy jego Cmentarz wspaniałości (Cemetery of Splendor, 2016), który również miał swoją premierę w Cannes. Pomiędzy Cmentarzem a kolejnym pełnometrażowym projektem, owianą tajemnicą Memorią, minie pięć lat. W tym czasie Apichatpong poświęca się pracy nad instalacjami i pokazywaniem swojego kina w wersji expanded na całym świecie. To już moment, gdy jest jednym z najważniejszych azjatyckich twórców, autorem ośmiu filmów pełnometrażowych i ponad 40 krótkich metraży. Jego dziewiąty projekt, Memoria, to zarazem pierwsza próba poza granicami Tajlandii, wyjście ze źródła i sięgnięcie do obszarów, które ukształtowały Apichatponga w latach studenckich.

Nikt nie tworzy kina w nurcie slow cinema tak, jak Apichatpong Weerasethakul. Kina jednocześnie osobistego i zarazem narodowego, zakorzenionego w historycznej pamięci (w tym pamięci filmowego medium), wierzeniach i folklorze. Niewielu jest też twórców, którzy w tak esencjonalny sposób kreślą tożsamościowe winiety swoich krajów. Tajlandia w kinie Apichatponga Weerasethakula to przecięcie tradycyjnego z nowoczesnym, cielesnego z duchowym, globalnego z lokalnym, i wreszcie – kontrast pomiędzy Buddą a cyberprzestrzenią. Istotna zdaje się kwestia podwójności tajskiego obrazu eksportowego – kraju zaprzeczeń, w którym pod przykrywką harmonii i świętobliwości rośnie handel narkotykowy i przemysł seksualny, a tragiczna historia czystek etnicznych jest stale zamiatana pod dywan zbiorowej niepamięci. Nic więc dziwnego, że dążenia Apichatponga do stworzenia aktualnej wersji historii kraju oznaczają mieszanie estetyk, czy form ekspresji. W jego filmach zjawy i szamani pod postacią dzikich bestii przemierzają przestrzeń miejskiego gwaru, w którym rozbrzmiewa tajski pop i puszczane na cały głos opery mydlane. Codzienność to być może najważniejszy element kalejdoskopowego pejzażu Tajlandii, który tworzy Apichatpong.

Zwyczajność wybrzmiewa też w zbliżeniach pomiędzy postaciami i chęci przełamania heteronormatywnych wzorców. Gdy wreszcie dochodzi do pocałunku między dwoma mężczyznami, a później skonsumowania cielesnego napięcia, w tle wiszą dwie flagi: trójbarwna Tajlandii i królewskie insygnia. To pocałunek dla mego kraju, powiedział Apichatpong o jednej ze scen Choroby tropikalnej. W tajskiej interpretacji buddyzmu homoseksualizm i transpłciowość (kathoey) funkcjonują jako karmiczne rozliczenie się z poprzednim wcieleniem, jako kara za wykroczenia dawnego życia. W uniwersum Apichatponga następuje zerwanie z tym wizerunkiem. W jego miejsce wkraczają wolność i wyobraźnia.

Łukasz Mańkowski

Wybrana filmografia

2000 Dokfa nai meuman / Mysterious Object at Noon

2001 Haunted Houses

2002 Skrajne żądze / Sud sanaeha / Blissfully Yours

2003 Hua jai tor ra nong / I peripeteia tis Iron Pussy

2004 Choroba tropikalna / Sud pralad / Tropical Malady

2006 Światło stulecia / Sang sattawat / Syndromes and a Century

2010 Wujek Boonmee, który potrafi przywołać swoje poprzednie wcielenia / Loong Boonmee raleuk chat / Uncle Boonmee Who Can Recall His Past Lives

2012 Mekong Hotel

2015 Cmentarz wspaniałości / Rak ti Khon Kaen / Cemetery of Splendour

2020 Memoria